THÁNH GIÁO HOÀNG GIOAN XXIII
“Vị Giáo hoàng nhân hậu” (1881–1963)
Ngày kính: 11 tháng 10 – Lễ nhớ tùy chọn
Màu phụng vụ: Trắng
CÁC BÀI ĐỌC TRONG THÁNH LỄ
Bài đọc I: Ed 34,11-16
“Chính Ta sẽ tìm kiếm chiên của Ta và Ta sẽ chăm nom đến chúng.”
Đáp ca: Tv 22,1-3a.3b-4.5.6
Đáp: Chúa là mục tử chăn dắt tôi, tôi chẳng thiếu thốn gì.
Tung hô Tin Mừng: Ga 10,14
“Chúa phán: Tôi chính là Mục tử nhân lành. Tôi biết chiên của tôi và chiên của tôi biết tôi.”
Tin Mừng: Ga 21,15-17
“Hãy chăm sóc chiên của Thầy.”
Người con của một gia đình bình dị
Thánh Giáo hoàng Gioan XXIII, tên khai sinh là Angelo Giuseppe Roncalli, sinh ngày 25 tháng 11 năm 1881 tại Sotto il Monte, miền Bergamo, nước Ý. Ngài là người con thứ tư trong một gia đình nông dân có 13 người con.
Lớn lên trong một gia đình đơn sơ, nghèo khó nhưng giàu lòng đạo đức, cậu Angelo sớm cảm nhận tiếng Chúa mời gọi. Năm 12 tuổi, cậu gia nhập tiểu chủng viện Bergamo, sau đó tiếp tục học tại Rôma.
Khi còn là chủng sinh, Angelo Roncalli gia nhập Dòng Ba Phanxicô. Tinh thần khó nghèo, khiêm nhường, huynh đệ và yêu chuộng hòa bình của thánh Phanxicô Assisi đã ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống và sứ vụ của ngài.
Angelo Roncalli được thụ phong linh mục ngày 10 tháng 8 năm 1904. Sau đó, cha phục vụ với vai trò thư ký cho Đức cha Giacomo Radini-Tedeschi, Giám mục Bergamo, đồng thời giảng dạy lịch sử Giáo hội tại chủng viện.
Người mục tử đi qua chiến tranh
Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, cha Roncalli phục vụ trong quân đội Ý, trước tiên với nhiệm vụ quân y, sau đó làm tuyên úy chăm sóc các binh sĩ và thương binh.
Kinh nghiệm giữa chiến tranh giúp ngài thấu hiểu sâu sắc nỗi đau của con người và nhận ra giá trị cao quý của hòa bình. Đây cũng là một trong những yếu tố hình thành nơi ngài tấm lòng nhân hậu, tinh thần đối thoại và sự quan tâm đặc biệt đến những người đang đau khổ.
Năm 1925, cha Roncalli được tấn phong giám mục và bắt đầu sứ vụ ngoại giao của Tòa Thánh. Ngài lần lượt phục vụ tại Bulgaria, Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp và Pháp.
Trong những nhiệm sở ấy, Đức cha Roncalli luôn cố gắng xây dựng những nhịp cầu gặp gỡ giữa các dân tộc, tôn giáo và nền văn hóa khác nhau. Trong thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ hai, ngài đã góp phần cứu giúp nhiều người Do Thái khỏi sự bách hại.
Năm 1953, Đức Giáo hoàng Piô XII phong ngài làm Hồng y và bổ nhiệm làm Thượng phụ Venezia.
Vị Giáo hoàng thứ 261
Ngày 28 tháng 10 năm 1958, Đức Hồng y Angelo Roncalli được bầu làm vị giáo hoàng thứ 261 của Giáo hội Công giáo. Ngài chọn tông hiệu Gioan XXIII và chính thức khởi đầu sứ vụ mục tử toàn thể Hội Thánh.
Khi ấy, ngài đã gần 77 tuổi. Nhiều người cho rằng triều đại của ngài sẽ chỉ là một giai đoạn chuyển tiếp ngắn ngủi. Nhưng chỉ trong gần năm năm, Đức Gioan XXIII đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Giáo hội và thế giới.
Với nét mặt hiền hậu, cách nói chuyện gần gũi và đời sống đơn sơ, ngài nhanh chóng được mọi người yêu mến và gọi là:
“Đức Giáo hoàng Gioan Nhân hậu.”
Ngài không muốn mình trở thành một nhân vật xa cách, nhưng luôn cố gắng đến gần mọi người. Ngài thăm các bệnh viện, nhà tù và những người nghèo khổ. Ngài trò chuyện với họ bằng sự chân thành của một người cha và một người anh em.
Câu nói “Tôi là Giuse, người anh em của quý vị” diễn tả sâu sắc tinh thần huynh đệ của ngài. Đó cũng là lời nhắc đến tên đệm Giuseppe—Giuse—và hình ảnh ông Giuse trong Cựu Ước nhận lại những người anh em của mình.
Triệu tập Công đồng Vaticanô II
Quyết định quan trọng nhất trong triều đại của Đức Gioan XXIII là triệu tập Công đồng Vaticanô II.
Ngày 25 tháng 1 năm 1959, chỉ vài tháng sau khi được bầu làm giáo hoàng, ngài bất ngờ công bố ý định triệu tập một công đồng chung. Ngài mong muốn Giáo hội được canh tân, biết trình bày chân lý Tin Mừng bằng ngôn ngữ phù hợp với con người thời đại, đồng thời mở rộng đối thoại với các Kitô hữu, các tôn giáo và toàn thể thế giới.
Đức Gioan XXIII không muốn thay đổi kho tàng đức tin của Giáo hội, nhưng mong Giáo hội tìm ra những phương thế mới để loan báo Tin Mừng cách hữu hiệu hơn. Tinh thần ấy thường được diễn tả bằng từ aggiornamento, nghĩa là canh tân và cập nhật để đáp ứng những nhu cầu chính đáng của thời đại.
Ngày 11 tháng 10 năm 1962, Đức Gioan XXIII long trọng khai mạc Công đồng Vaticanô II tại Vương cung thánh đường Thánh Phêrô. Trong bài diễn văn khai mạc, ngài mời gọi Giáo hội sử dụng “phương dược của lòng thương xót” và đem ánh sáng của Đức Kitô đến cho nhân loại.
Chính vì ý nghĩa đặc biệt này, ngày lễ kính thánh Gioan XXIII được cử hành vào ngày 11 tháng 10, thay vì ngày ngài qua đời như thông lệ đối với nhiều vị thánh.
Người kiến tạo hòa bình
Thánh Gioan XXIII sống trong thời kỳ thế giới bị chia rẽ sâu sắc bởi Chiến tranh Lạnh và nguy cơ chiến tranh hạt nhân. Với tư cách người cha chung, ngài không ngừng kêu gọi các quốc gia từ bỏ bạo lực, xây dựng hòa bình trên nền tảng chân lý, công bằng, bác ái và tự do.
Năm 1963, ngài công bố Thông điệp Pacem in Terris—Hòa bình trên thế giới. Đây là thông điệp đầu tiên của một vị giáo hoàng không chỉ gửi đến các tín hữu Công giáo mà còn hướng đến “tất cả mọi người thiện chí”.
Ngài khẳng định hòa bình đích thực không thể chỉ dựa trên vũ khí hoặc sự cân bằng quyền lực, nhưng phải được xây dựng bằng việc tôn trọng phẩm giá và những quyền căn bản của mỗi con người.
Ngài cũng nhiệt thành cổ võ sự hiệp nhất giữa các Kitô hữu, đối thoại với các tôn giáo và hòa giải giữa các dân tộc. Cánh cửa Giáo hội dưới thời ngài được rộng mở để đón nhận, lắng nghe và đồng hành với thế giới.
Những ngày cuối đời
Đức Gioan XXIII mắc bệnh ung thư dạ dày khi Công đồng Vaticanô II mới hoàn tất kỳ họp đầu tiên. Dù sức khỏe ngày càng suy yếu, ngài vẫn tiếp tục cầu nguyện, làm việc và dâng những đau khổ của mình cho Giáo hội.
Ngài qua đời ngày 3 tháng 6 năm 1963, hưởng thọ 81 tuổi. Hàng triệu người trên khắp thế giới, không phân biệt tôn giáo hay quốc gia, đã thương tiếc vị giáo hoàng có trái tim hiền hậu.
Ngài không thể sống đến ngày Công đồng Vaticanô II kết thúc vào năm 1965, nhưng hạt giống canh tân mà ngài gieo xuống đã tiếp tục sinh nhiều hoa trái trong đời sống Giáo hội.
Ngày 3 tháng 9 năm 2000, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II tuyên phong ngài lên bậc chân phước cùng với Đức Giáo hoàng Piô IX.
Ngày 27 tháng 4 năm 2014, Đức Giáo hoàng Phanxicô tuyên phong hiển thánh cho Đức Gioan XXIII và Đức Gioan Phaolô II trong cùng một thánh lễ tại quảng trường Thánh Phêrô.
Người mục tử của lòng nhân hậu
Cuộc đời thánh Gioan XXIII cho thấy sự thánh thiện không nằm ở vẻ nghiêm nghị hoặc xa cách, nhưng có thể được biểu lộ qua một nụ cười, lời nói dịu dàng, trái tim biết lắng nghe và thái độ chân thành với mọi người.
Ngài mời gọi Giáo hội không khép kín trong sợ hãi, nhưng can đảm mở cửa để ánh sáng Tin Mừng chiếu vào thế giới. Ngài cũng nhắc nhở các mục tử phải ở giữa đoàn chiên, biết tìm kiếm người lạc mất, chăm sóc người bị thương và nâng đỡ người yếu đuối.
Mỗi Kitô hữu, dù sống trong hoàn cảnh nào, cũng được mời gọi tiếp nối tinh thần ấy: lấy lòng nhân hậu thay cho kết án, lấy đối thoại thay cho chia rẽ và lấy tình yêu thương để xây dựng hòa bình.
Lạy Chúa, Chúa đã ban cho thánh Giáo hoàng Gioan XXIII một trái tim nhân hậu và lòng nhiệt thành phục vụ sự hiệp nhất của Giáo hội. Nhờ lời chuyển cầu của ngài, xin giúp chúng con biết sống khiêm nhường, yêu thương và trở nên những người kiến tạo hòa bình. Xin cho Giáo hội luôn trung thành với Tin Mừng, biết lắng nghe những thao thức của nhân loại và can đảm đem ánh sáng Đức Kitô đến cho thế giới hôm nay. Amen.
Thánh Giáo hoàng Gioan XXIII, cầu cho chúng con.